HEUSDEN - Slaapproblemen, stress en een verhoogde kans op ziektes: allemaal mogelijke gezondheidseffecten van windturbines die toenemen naarmate ze dichterbij staan. “De ruimtelijke krapte zou geen reden mogen zijn om gezondheidsrisico’s te negeren’’, vertelt bezorgde inwoner René van Domburg.
Dit artikel is het tweede deel in een serie over de windmolenplannen in Heusden. Lees hier het eerste artikel.
Windturbines produceren laagfrequent geluid: bonkende tonen die ver dragen, muren doordringen en binnenshuis als een constante brom of zoem hoorbaar zijn. Daniëlle van Vonderen woont nog geen kilometer van de beoogde locatie in Well. “Ik hoor verhalen van mensen die in de auto moeten slapen. Dat beangstigt je”, vertelt ze. René van Domburg uit Ammerzoden zit naast haar en deelt die zorgen. “De mogelijke gezondheidseffecten wegen voor mij het zwaarst, vooral omdat het nog onduidelijk is wat langdurige blootstelling met mensen doet.”
Hoe hoger de turbine, hoe meer laagfrequent geluid hij produceert, vooral door het grotere oppervlak van de wieken. Huisarts Sylvia van Manen verdiepte zich in de gezondheidseffecten van windturbines nadat in 2021 vier turbines bij haar toenmalige praktijk in Engelen werden geplaatst. “Toen ik las over de mogelijke effecten van laagfrequent geluid op evenwicht, angst, stemming, hartritme en hersencellen, schrok ik daarvan. Na een artikel in het Medisch Contact, waarin ik pleitte voor het toepassen van het voorzorgbeginsel, kreeg ik tientallen reacties van artsen en burgers. Een echtpaar dat 1300 meter van een Duits windturbinepark woonde, is zelfs verhuisd vanwege de klachten. Buiten hoorden zij niets, maar binnen werd door beiden een continu gebonk ervaren, wat tot hoofdpijn leidde. Ze vertelden mij dat ze nooit meer een huis gaan kopen.”
Beoogde locaties windmolens.
Bron: Bosch & van Rijn, Concept NRD, Gemeente Heusden
Klachten
Ernstige geluidshinder kan volgens de WHO leiden tot stress, en zelfs hart- en vaatziekten of stemmingsproblemen en verstoort de diepe slaap. Om o.a. deze kennis beschikbaar te maken voor burgers en bestuurders richtte Van Manen samen met een uroloog, cardioloog en psychiater Windwiki op, een collectief van artsen dat onafhankelijk onderzoek naar de gezondheidseffecten beschikbaar maakt.
In haar praktijk ziet ze klachten als migraine, duizeligheid, hartkloppingen, slaapstoornissen, stress en verergering van tinnitus, vooral bij mensen die op enkele honderden meters van turbines wonen. “Sommigen verplaatsen hun slaapkamer of mijden delen van hun huis. Uit een enquête onder 300 bewoners bleek dat één op de tien overweegt te verhuizen vanwege de overlast”, zegt Van Manen.
Jeroen van den Bosch, wethouder duurzaamheid in de gemeente Heusden, zegt gezondheid zwaar te laten meewegen, maar baseert zich daarbij op landelijke richtlijnen. “Voor mij staat gezondheid voorop. Maar we moeten eerst de onderzoeksresultaten afwachten. Wij moeten ergens vanuit gaan en dat doen wij op basis van de gegevens van het RIVM. Het blijft een lastige discussie. Moet je, omdat nog niet alles duidelijk is, dan maar niets doen en voorlopig geen windturbines bouwen? Die vraag kan ik niet eenvoudig beantwoorden. Soms moet een bestuur een besluit nemen, ook als nog niet alle onzekerheden zijn weggenomen’’, vertelt Van den Bosch.
Zowel de WHO als het RIVM stellen dus niet dat er geen gezondheidseffecten zijn. Beide organisaties stellen dat er nog te weinig goed onderzoek is gedaan voor eenduidige conclusies. Als arts vindt Van Manen dat het voorzorgsbeginsel moet worden gehanteerd, juist vanwege de onduidelijkheden.
De gemeente benadrukt dat het project nog in de onderzoeksfase zit en dat het nog niet zeker is of de turbines er werkelijk komen. “Ieder half jaar voeren we gesprekken met inwoners, praten we bij en bespreken we de gang van zaken.’’
“Een echtpaar dat 1300 meter van een Duits turbinepark woonde, is zelfs verhuisd vanwege de klachten.’’
Sylvia Van Manen
Verouderde richtlijnen?
Van Manen plaatst kanttekeningen bij de onderzoeken waarop het RIVM en de WHO zich baseren; volgens haar zijn ze verouderd en gebaseerd op metingen bij één lage turbine, niet bij moderne hoge turbines. Van Manen: “Hinder kan leiden tot ontstekingsprocessen die de gezondheid schaden, zoals hart- en vaatziekten, angst, depressie en een verhoogde kans op verstoorde zwangerschappen.’’ De WHO hanteert een hindergrens voor industriële installaties: maximaal 10 procent van de omwonenden mag hinder ervaren. Voor slaapproblemen geldt dat slechts 3 procent van de bevolking hier last van mag hebben. “Diepe slaap ruimt herseneiwitten op die samenhangen met Alzheimer. Wie structureel uit diepe slaap wordt gehouden, loopt dus meer risico,” benadrukt Van Manen.
Grootschalig slaaponderzoek
In 2023 is een overzicht verschenen van al het slaaponderzoek. “Uit elf kwalitatief goede onderzoeken bleek dat 80 procent van de inwoners binnen 500 meter van windturbines slaapproblemen ervaart, 65 procent binnen 1000 meter en 41 procent binnen 1500 meter. Dat zijn precies de afstanden van Hedikhuizen, Bokhoven, Well en Ammerzoden, waar ook veel boerenbedrijven dicht bij de beoogde locaties liggen,” legt Van Manen uit.
Infographic windturbines Well en Ammerzoden.
Bron: René van Domburg.
De kern van het probleem zit volgens Van Manen niet alleen in de turbines zelf, maar in de manier waarop Nederland het geluid meet en beoordeelt. Tot 2011 viel de wetgeving voor windturbinegeluid in Nederland onder de Hinderwet, waardoor in grote delen van het land nauwelijks windturbines geplaatst konden worden. “Nederland heeft simpelweg te weinig ruimte; we wonen op een postzegel met te veel mensen,” zegt Van Manen.
Tegenwoordig mogen windturbines op minder dan 500 meter van woningen staan, dankzij de Lden-norm (Day, Evening, Night). “De toenmalige minister Jacqueline Kramer kreeg het advies om het geluid van windturbines uit te middelen, wat leidde tot de Lden-norm,” legt Van Manen uit. Haar eigen ambtenaren raadden dit af: de norm zou fraudegevoelig zijn, onvoldoende beschermend en moeilijk handhaafbaar. Van Manen: “Door te middelen over een heel jaar is het alsof je op een woonerf woont waar eens in de vijf minuten een kanon wordt afgevuurd. Gemiddeld kun je dan in een ‘rustige buurt’ wonen.”
Niet alleen artsen maken zich zorgen, ook inwoners. Marieke van den Brand uit Hedikhuizen: “Gezondheid baart de meeste zorgen. Onderzoek wijst op stress en slaapproblemen maar dat lijkt nauwelijks mee te wegen bij de gemeente. In de concept-NRD ontbraken deze risico’s, maar die zijn na advies van de commissie MER alsnog toegevoegd. Wethouder Van den Bosch laat weten dat laagfrequent geluid wel meegenomen wordt in het vervolgonderzoek, de milieueffectrapportage (MER).
Europees recht
Van Vonderen plaatst dit in Europees perspectief: “Volgens Europees recht mag windenergie de leefomgeving niet verslechteren; het moet gelijk blijven of verbeteren. Dat staat boven Nederlands recht. In België leidde dit tot het Nevele-arrest; in Delfzijl gebeurde hetzelfde. Een nieuwe norm zou er in juni 2025 komen, maar door de val van het kabinet is dat uitgesteld. Tot die tijd kunnen molens op 400 tot 500 meter van woningen worden geplaatst.”
Van Manen benadrukt dat moderne, goed onderbouwde onderzoeken volgens haar laten zien dat windturbines nooit zo dicht bij woningen zouden mogen staan. “De vraag is: kies je voor bescherming van omwonenden en veehouderij, of voor de energietransitie? Laat je de zorgplicht zwaarder wegen dan de taak om groene energie op te wekken?” Ze pleit voor een kennissessie met experts, zoals Diederik Gommers (WindWiki), een cardioloog, en een fysicus om een volledig onderbouwd beeld te krijgen. De gemeente geeft aan dat de zorgplicht voor hen breder ligt. “Het gaat er ook om de toekomstige energievoorziening veilig te stellen.”
“Gemeentes moeten opnieuw kijken naar hun verantwoordelijkheid en wat nodig is om die zorgplicht daadwerkelijk waar te maken.”
Sylvia van Manen
Van Domburg: “Te weinig slaap heeft grote gezondheidsgevolgen. Ruimtelijke krapte mag nooit een excuus zijn om die risico’s te negeren. Gezondheid staat voorop. Windturbines op zee zijn een goed alternatief.”
Sommige gemeenten vechten met succes tegen provinciale plannen, zoals Buren en Bronckhorst. Heusden zou dat ook kunnen doen, vindt Van Manen. Gemeenten hebben een zorgplicht richting hun inwoners volgens de rechtbank Groningen. Maar gemeenten hebben geen mogelijkheden om deze zorgplicht in te vullen, zodra de turbines er staan. Zij kunnen ’s nachts niet worden stilgezet. Van Manen: “Gemeenten moeten opnieuw kijken naar hun verantwoordelijkheid en wat nodig is om die zorgplicht daadwerkelijk waar te maken.”
